Η δύναμη των αρνητικών σκέψεων και οι μέθοδοι για να τροποποιούμε τις σκέψεις | PellaNews

Η δύναμη των αρνητικών σκέψεων και οι μέθοδοι για να τροποποιούμε τις σκέψεις

Γράφει η Πετρούλα Ηλιάδου*

Ο φόβος για την γνώμη των άλλων είναι βασικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης και το συναίσθημα αυτό προκαλεί δυσφορία. Φανταστείτε πώς αν αδιαφορούσαμε εντελώς για τη γνώμη των άλλων η δυσφορία θα εξαφανιζόταν εντελώς. Δεν είναι τα ίδια τα πράγματα που μας επηρεάζουν, αλλά ο τρόπος που τα αντιλαμβανόμαστε (Επίκτητος 1ος αι.μ.Χ.).

Για παράδειγμα ο Μάνος φοβάται τις κακές κριτικές. Φοβάται ιδιαίτερα ότι οι άνθρωποι με τους οποίους συναναστρέφεται τον θεωρούν ηλίθιο και ανίκανο. Επίσης, φοβάται ότι η δυσφορία που νιώθει είναι εμφανής. Αυτός ο φόβος για τα βλέμματα των άλλων τον κάνει να περνάει απαρατήρητος και να μην επεμβαίνει για να εκφράσει τη γνώμη του, σε βαθμό, πολύ συχνά, στις επαγγελματικές συσκέψεις να νιώθει ότι ΄τον προλαβαίνουν στη στροφή΄ για ιδέες που σκεφτόταν, αλλά δεν τόλμησε να τις αναφέρει. Τις σπάνιες φορές που χρειάστηκε να μιλήσει σε κόσμο ήταν ένα ΄μαρτύριο΄. Ψέλλιζε, ίδρωνε και ένιωθε ότι δεν μπορούσε να σκεφτεί. Αυτό αύξανε ακόμα περισσότερο τη δυσφορία του και τον φόβο του μήπως τον κρίνουν αρνητικά.

Ας δουλέψουμε με τον Μάνο.

Θεραπευτής: ΄Φέρτε στην μνήμη σας την πιο πρόσφατη κατάσταση που σχετίζεται με ομαδική εργασία...Εντάξει; Είστε έτοιμος;

Μάνος: Ναι ήταν την περασμένη εβδομάδα...

Θεραπευτής: Καλώς. Κλείστε τα μάτια και δείτε τους ανθρώπους που ήταν παρόντες, την ατμόσφαιρα που επικρατούσε στη συνάντηση, τις συνομιλίες... τα θέματα που συζητήθηκαν...

Ο Μάνος, με τα μάτια κλειστά, συγκεντρώνεται  για να επαναφέρει στη μνήμη του τη συνάντηση.

Θεραπευτής: Τα καταφέρατε;

Μάνος: Ναι...

Θεραπευτής: Πώς αισθάνεστε;

Μάνος: Πανικόβλητος, λίγο χαμένος στον κόσμο μου, ως συνήθως...

Θεραπευτής: Τι σκέφτεστε;

Μάνος: Βλέπουν ότι δεν ξέρω τι να πω...Αν πω κάτι, θα γελοιοποιηθώ και θα με κριτικάρουν. Αν δεν πω τίποτα, θα σκεφτούν ότι είμαι ανίκανος. Καλύτερα να μην πω τίποτα, διαφορετικά η δυσφορία μου θα φανεί...

Σημειώνουμε ότι υπάρχει πολύ στενή σχέση ανάμεσα στη δυσφορία και τις αυτόματες αρνητικές σκέψεις. Είναι αδύνατο να νιώσει κάποιος άνετα κάνοντας σκέψεις που προβλέπουν ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν άσχημα. Δεν περνάει ούτε στιγμή από το μυαλό του Μάνου ότι οι άλλοι μπορεί να μη  τον κρίνουν αρνητικά, να μην τον κρίνουν καθόλου ή ακόμα και ότι μπορεί να έχουν θετική άποψη.  Χρησιμοποιεί δηλαδή έναν εσωστρεφές τρόπο για να εξηγεί τα πράγματα που του συμβαίνουν. Αυτό είναι φυσικό, επειδή αντιλαμβανόμαστε περισσότερο αυτό που φοβόμαστε, ειδικά αν είμαστε αγχώδεις. Στην πραγματικότητα όμως ο Μάνος  δεν σκέφτεται καθόλου πόσο πραγματικά σημαντική είναι μια αρνητική κριτική γι΄ αυτόν και τι σημαίνει να τον κριτικάρουν οι άλλοι. Βιώνει πολύ έντονα την αρνητική επίδραση, χωρίς να παίρνει αποστάσεις.

Αναμφισβήτητα μία αρνητική κριτική δεν είναι ποτέ κάτι ευχάριστο. Υπάρχει όμως λόγος να ισοδυναμεί με μία γενικότερη αμφισβήτηση της αξίας του ανθρώπου ή απλούστατα πρέπει να προκαλεί μια τόσο έντονη αντίδραση; Μερικές φορές πρέπει να αποδεχόμαστε ότι σε κάποιους δεν αρέσουμε.

Ας προσπαθήσουμε να βοηθήσουμε τον Μάνο να τροποποιήσει τις ΄μαύρες΄ σκέψεις του.

Θεραπευτής: Με μία κλίμακα από το 0 έως το 100 πώς θα αξιολογούσατε τη δυσφορία σας;

Μάνος: Με 80.

Θεραπευτής: Γιατί 80 και όχι 100;

Μάνος: Αυτό φοβάμαι: πως όλοι βλέπουν ότι δεν ξέρω τι να πω...Αλλά δεν μπορώ να είμαι απόλυτα βέβαιος.

 

Θεραπευτής: Εννοείς πώς δεν θα μπορούσες να αποδείξεις στον εαυτό σου πως ο κόσμος καταλαβαίνει ότι δεν ξέρεις τι να πεις;

 

Μάνος: Όντως...Δεν μπορώ να το βεβαιώσω αυτό. Δεν είμαι στο κεφάλι των ανθρώπων. Αλλά, τουλάχιστον, κάποιοι θα πρέπει να το καταλαβαίνουν, παρ΄ ότι ο καθένας έχει άλλα πράγματα που τον απασχολούν. Ορισμένοι θα πρέπει να γελάνε...

 

Θεραπευτής: Υπάρχει άλλη επιλογή , σχετικά με το γεγονός ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται πως δεν ξέρετε τι να πείτε;

 

Μάνος: Ναι. Κάποιοι αδιαφορούν, άλλα δεν σκέφτονται έμενα, επειδή είναι συγκεντρωμένοι στα δικά τους προβλήματα και τέλος, κάποιοι άλλοι χαίρονται που τα θαλασσώνω.

 

Θεραπευτής: Αν κάποιοι διακρίνουν την δυσφορίας σας, γιατί είναι προφανές ότι η γνώμη τους είναι πάντα αρνητική;

 

Μάνος: Οι άνθρωποι δεν είναι πολύ καλοσυνάτοι...Υπάρχουν κάποιοι που κριτικάρουν λιγότερο από άλλους , αλλά δεν το πολυπιστεύω...

Θεραπευτής: Αν οι άλλοι σας κρίνουν αρνητικά, τι σημαίνει αυτό για εσάς;

 

Μάνος: Ότι δεν με αποδέχονται και με θεωρούν ανίκανο.

 

Θεραπευτής: Εμφανίζονται ξεκάθαρα δύο φόβοι. Μήπως η δυσφορία σας γίνει αντιληπτή και μήπως οι άνθρωποι που την αντιληφθούν σας θεωρήσουν ανίκανο... Συμφωνείτε;

 

Μάνος: Ναι έτσι ακριβώς.

 

Θεραπευτής: Επίσης μπορούμε να πούμε: κάποιοι άνθρωποι βλέπουν την δυσφορία μου, άλλοι όχι επειδή είναι απασχολημένοι με τις δουλειές τους. Φοβάμαι, πως η πλειονότητα των ανθρώπων που αντιλαμβάνονται τη δυσφορία μου δεν με θεωρούν ικανό, και ακόμα κι αν κατανοώ ότι κάποιοι είναι λιγότερο κριτικοί από άλλους, δεν το πολυπιστεύω...

 

Μάνος: Ναι αυτό είναι.

 

Θεραπευτής: Τελικά το βασικό πρόβλημα δεν είναι η σημασία που έχει για εσάς το να θεωρηθείτε ανίκανος από τους άλλους;

 

Μάνος: Ναι είναι.

 

Θεραπευτής: Ποιες είναι οι συνέπειες αν κάποιος σας θεωρεί ανίκανο.

 

Μάνος: Δεν θα μου έχει εμπιστοσύνη... Αυτό θα με αποσταθεροποιήσει, θα το σκέφτομαι συνεχώς και θα χάσω την εμπιστοσύνη απέναντι στον εαυτό μου...

 

Θεραπευτής: Το γεγονός ότι οι άλλοι σας κρίνουν, σας αποσταθεροποιεί. Σας κάνει πιο αγχώδη και μειώνει τις ικανότητες σας. Μήπως είναι ένας φαύλος κύκλος;

 

Μάνος: Ναι αυτό είναι.

 

Θεραπευτής: Είναι δυνατόν, κατά τη γνώμη σας, να μην σας κρίνουν σε κάποια δεδομένη στιγμή στη δουλειά σας;

 

Μάνος: Όχι...είναι αναπόφευκτο.

 

Θεραπευτή: Αναπόφευκτο... Και κάθε φορά θα πρέπει να τα χάνετε;

 

Μάνος: Έτσι όπως το θέτετε, πράγματι... Θα πρέπει να δίνω μικρότερη σημασία στις κριτικές των άλλων.

 

Θεραπευτής: Θα μπορούσαμε να πούμε: το γεγονός και μόνο ότι νιώθω άβολα σε μια δεδομένη κατάσταση, με κάνει να τα χάνω κάπως. Το γεγονός ότι αυτή η δυσφορία γίνεται αντιληπτή από τους άλλους, επιδεινώνει το πρόβλημα, επειδή φοβάμαι την κριτική τους, φοβάμαι ότι θα γίνω πιο ευάλωτος. Δίνω υπερβολική σημασία σε αυτή την κριτική. Θα ήταν προτιμότερο να με αποσταθεροποιεί λιγότερο αφού είναι αναπόφευκτη. Το πρόβλημα δεν είναι η ικανότητα μου αλλά η κριτική.

 

Μάνος: Ακριβώς έτσι.

 

Ο Γιάννης αντιλαμβανόμενος τα γεγονότα πιο ρεαλιστικά με τη βοήθεια της σωκρατικής μεθόδου διαφοροποίησε σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόταν. Τα μέσα για να λύσει το πρόβλημά του (να μειώσει τη δυσφορία του κατά περίσταση και να μετριάσει τη σημασία της κριτικής των άλλων) αύξησαν τις πιθανότητες να τα καταφέρει.

 

Οι αυτόματες σκέψεις που περνούν από το μυαλό μας είναι λίγες, Είναι σχεδόν πάντα οι ίδιες και αφορούν εμάς, τους άλλους και το μέλλον. Για παράδειγμα, κάποιος αγχώδης άνθρωπος θα σκεφτεί:

 

Για τον ίδιο: Είμαι ικανός;  Θα μπορώ να το κάνω; Θα είμαι αντάξιος των προσδοκιών;

Για τους άλλους  και το περιβάλλον που θεωρείτε μάλλον εχθρικό: Θα σκεφτούν ότι είμαι ηλίθιος... Με κριτικάρουν...

Για το μέλλον: Τι άλλο θα συμβεί; Είναι πολύ καλό για να κρατήσει...

 

Αυτές οι σκέψεις αποτελούν την ψυχολογική βάση μας και επανέρχονται σταθερά. Αντιστοιχούν στις έγνοιες και στους φόβους μας. Η τροποποίηση αυτών των σκέψεων, με όσο μεγαλύτερο ρεαλισμό γίνεται τόσο πιο χρήσιμη είναι, επειδή είμαστε πολύ καλύτερα εφοδιασμένοι, για να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα παρά τους φόβους και τις προσδοκίες μας. Και παρότι είμαστε ικανοί να αντιμετωπίσουμε ακόμα και τα πιο οδυνηρά γεγονότα, ο απλός φόβος γι΄ αυτά που περιμένουμε να συμβούν, μπορεί να κάνει τη ζωή ανυπόφορη.

 * Ψυχολόγος